طرح ویژه نوش آباد، یکی از سه طرح ویژه ملی در منطقه فرهنگی کاشان
طرح ویژه نوش آباد، یکی از سه طرح ویژه ملی در منطقه فرهنگی کاشان
کاشان نیوز: از جمله ۶ شهر ایران که بعلت ویژهگی خاص فرهنگی و تاریخی آنها طرح ویژه برایشان تصویب شده است نوش آباد است، دیگر این شهرها بشرویه در خراسان جنوبی ،شوشتر، بیستون کرمانشاه و نراق و باغشهر نیاسر است این مسئله از آن جهت مهم است که در محدوده فرهنگی کاشان سه طرح ویژه از شش طرح ملی قرار گرفته است. در این گفتگو با مهندس ناصر مشهدی زاده دهاقانی به نوش آباد پرداخته شده است، شهر نوش اباد از توابع شهرستان آران و بیدگل و از جمله مراکز تاریخی و باستانی منطقه کاشان است. در ابتدا خاطر نشان می نماید که این مصاحبه در وبلاگ های «همبودگاه نوشآباد» و «انوشه» باعنوان «طرح ویژه نوش آباد گامی به سوی توسعه پایدار» بطور همزمان منتشر شده است.
مهندس
ناصر مشهدی زاده دهاقانی مدیرعامل شرکت مهندسین وکارشناسارشد شهرسازی
است که تا کنون مدیریت، برنامهریزی و طراحی بیشتر از ۴۰۰ پروژه در
زمینههای شهرسازی معماری، میراث فرهنگی، گردشگری، بافتهای فرسوده تاریخی،
توانمندسازی سکونتگاههای غیررسمی، طراحی شهری و . . . را در سطح کشور
انجام داده است. همچنین ایشان پایهگذار شهرسازی مشارکتی در ایران وپژوهش
در زمینه شهرسازی ارزشگرا است. وی اولین طرح ویژه برای شهرهای کوچک را با
هویت تاریخی و فرهنگی و طبیعی در ایران انجام داد.
پس از نیاسر تهیه طرح
جامع شهر نوش آباد را با نگاه شهرسازی ارزش گرا تهیه نمود. گفتگوی ما که
در شهرداری نوش آباد و خانه احسان در کاشان با همکاری آقای محمود ساطع
انجام گرفت پیرامون این طرح ها می باشد.
ابتدا در مورد شکل گیری طرح ویژه برای نوشآباد توضیح دهید؟
پس
از اولین طرح ویژه در شهرتاریخی و سرسبز نیاسر، شورای عالی معماری و
شهرسازی ایران تصویب کرد که برای ۵ شهر دیگر کشور طرح ویژه تهیه شود. این
شهرها عبارتند از: نوشآباد در استان اصفهان، نراق در استان مرکزی، شوشتر
در استان خوزستان، بشرویه در استان خراسان جنوبی و بیستون در استان
کرمانشاه.
علت انتخاب شهر نوشآباد به خاطر وجود شاخصهای برجسته و وجود
آثار با ارزش فرهنگی و تاریخی و شهر زیرزمینی اویی، میراث معنوی آیین غنی و
میراث طبیعیگرانقدر بود که در این شهر و پیرامون آن وجود داشت. به عبارت
دیگر سه بخش میراث فرهنگی شامل: “میراث معنوی، میراث طبیعی و میراث
تاریخی” به طور خیلی غنی در شهر نوشآباد وجود دارد و مجموع اینها شامل
حدود ۸۰ اثر تاریخی و چندین آیین مذهبی متنوع و پر محتوا و طبیعت بکر کویر
و جنگلهای پیرامون شهر همه دست به دست هم داد تا نوشآباد را به عنوان ۵
شهر تاریخی برجسته کشور انتخاب کنند.
شهر زیر زمینی اویی امتیاز
ویژهای برای نوشآباد در برداشت.۱۴ اثر تاریخی در این شهر ثبت آثار ملی
رسیده بود که ۶۰ اثر تاریخی هم در مطالعات طرحجامع شناسایی و عرضه شد.
بنابراین نوشآباد اهمیتی ویژه یافت.
پس طرح جامع نوشآباد چیست؟
قبل از تهیه طرحویژه
نوشآباد تهیه طرحجامع برای شهر نوشآباد و اعتبار آن تصویب شدهبود.
البته چون طرحویژه هنوز ابلاغ نشدهبود و هنوز هم ابلاغ نشدهاست ما اصرار
داشتیم که نگاه ویژه به شهر نوشآباد داشتهباشیم و سعی کردیم طرحجامع را
در مسیری قرار بدهیم که وقتی در آینده طرحویژه تهیه شود با چالشی روبرو
نشود. به همین دلیل دو رویکرد را در دستور کار قرار دادیم: یکی رویکرد
شهرسازی مشارکتی که طبق این رویکرد طرح جامع شهر به وسیله مردم، صاحب نظران
شهر، معتمدین شهر، اعضای شورای اسلامی شهر، شهردار، مجموعه شهردار و
آنهایی که تأثیر گذارند طراحی میشود.
دوم رویکرد شهرسازی ارزشیگرا است
که طبق آن به همه ارزشهای موجود شهر احترام گذاشته میشود. یعنی کوچکترین
ارزشهای انسانی، طبیعی، تاریخی، معنوی، اقتصادی، اجتماعی، جغرافیایی،
محیطی و کالبدی اهمیت مییابد، برجسته میشود و در طرح تبلور
مییابد.همینطور کوچکترین جزء میراث فرهنگی و کوچکترین آداب و رسوم و
آیینها، کوچکترین نقطه نظرات شهروندان جزء ارزشهای شهر محسوب میشود
این ارزشها پاس داشتهشود و سعی شود که به آنها احترام گذاشتهشود،
ماندگار شود، تداوم یابد و ارتقا و تعالی پیدا کند.
طرح جامع با این رویکرد تهیه شد. این طرح روز دوشنبه ۱۵/۸/۱۳۹۱ به تصویب شورای عالی معماری و شهرسازی ایران رسید.
تصویب
این طرح با حضور وزیر محترم راه و شهرسازی و معاونین، نمایندگان
وزارتخانهها و شهردار و رییس شورای اسلامی شهر نوش آباد و برخی از مدیران و
کارشناسان برجسته کشور، بستری شد برای این که طرح ویژه نوشآباد تهیه شود.
آیا برای این پنج شهر به تصویب رسیده و یا فقط برای نوشآباد ؟
طرحویژه
شهر نراق به تصویب رسیده و در حال اجراست. طرحویژه شهر بشرویه در حال
تهیه است. فکر میکنم طرح ویژه شهر بیستون در حال تهیه است. باخبر شدم که
اعتبار طرح ویژه شهر شوشتر هم تصویب شده است. طرحویژه نوشآباد شروع نشده
است و از همه عقبتر است.
چرا و به چه دلیل طرح ویژه نوشآباد اجرا نشده است؟
جواب
این سئوال را باید در سطوح بالاتر جستجو کرد. از مسئولین بالا دست باید
پرسید ولی ما وظیفه خودمان را انجام دادیم وآن عبارت بود از این که بستر
تهیه و موفقیت طرحویژه را با رویکرد شهرسازی ارزشگرا در طرحجامع
نوشآباد آماده کنیم.
طرحجامع نوشآباد در مقیاس طرح، تفصیلیآماده شده
است. همه جا مرسوم است ابتدا طرح جامعشهر تهیه میشود و بعد طرحتفصیلی و
بعد طراحی شهری انجام میشود که این در قالب طرح ویژه تهیه میشود. ما
زمانی که طرح جامع را تهیه میکردیم در درون آن طرح تفصیلی را انجام دادیم.
به این ترتیب شهر نوشآباد ۲ سال جلوتر است. ما همه اینها را بدون
تشریفات و چشم داشتی انجام دادیم، تا کار مردم راه بیفتد و شهرداری دنبال
تأمین بودجه برای تهیه طرح و سایر گرفتاریهای آن نباشد.
طرحویژه شهری چگونه است؟
طرحویژه طرحی است که
نگاه سه بعدی به شهر دارد. به ارزشهای طبیعی و تاریخی و معنوی توجه
میکند و احترام میگذارند. مردم را به مشارکت میطلبد.شهر با توجه به این
امور طراحی میشود و بعد ازآن اجرا میگردد. این طرحی است که به همه
فضاهای بی روح، خراب، فضاهای بیمصرف، فضاهای بدونکاربری، فضاهای باز بدون
تکلیف توجه میکند.در مرحله بعد کف و بدنه محورها و فضاهای مهم طراحی
میشود.
فضاهای شهری، فضاهای گفتگو و تجمع و تعامل مردم پیشبینی و
طراحی می شود. و در یک جمله به هویت شهر توجه میشود، مزیتها شناخته
میشود، بر مبنای آن نقش شهر تعریف میشود و چگونگی استفاده از ظرفیتها ،
فرصتها و بسترها بررسی میگردد.
تفاوت طرحجامع و طرحویژه برای نوشآباد چیست؟
طرحجامع
یک طرح کلی است و در یک مقیاس بالا تهیه میشود. بنابراین قابلیت اجرا
ندارد و فقط کلیات شهر را به ما نشان میدهد. منتهی چون زمان زیادی میبرد
که دوباره تصمیمگیری گردد و طرحتفصیلی تهیه شود و تأمین اعتبار گردد و
قرار داد بسته و تصویب شود، ما این راه را به صورت داوطلبانه برای
شهروندان نوشآبادی و برای شهرداری شهر کوتاه کردیم. طرحتفصیلی با مقیاس
۲۰۰۰/۱ تهیه میشود. ولی طرحجامع با مقیاس ۴۰۰۰/۱ به بالا تهیه میشود.
بنابراین شهروندانی که مراجعه به شهرداری میکنند میتوانند جزئیات
ساختمانی و کف ملک خود را ببینند. همینطور نوع کاربریشان و خیلی
سوالهایشان را جواب بگیرند. بنابراین مشکل اجرایی چندانی برای ساخت و ساز
و اقدامات عمرانی در شهر نوشآباد نداریم. نوع وکیفیت اجرا در طرحویژه
باید دیده شود.طرحویژه رویکرد فراتری نسبت به طرحجامع دارد. ارزشهایی که
در طرح امکان توجه بهآن نیست در طرحویژه دیده میشود.
طرحهای جامع و
تفصیلی دو بعدی هستند. ولی طرحویژه سه بعدی است. همچنین مشارکتی است.
یعنی با مشارکت مردم و نمایندگان و مدیران آنهاست.
در طرحجامع و
تفصیلی طول و عرض داریم ولی در طرحویژه ارتفاع هم اضافه میشود و تجسم
سه بعدی داریم و مسایل و نیازها بیشتر نمایان میشود. در این صورت
میتوانیم چشماندازی از شهر داشتهباشیم و به اجرای بهتر بیندیشیم. همه
اینها در جهت رسیدن به شهر ایدهآل و محیطی مطلوب برای زندگی شهروندان و
در نهایت تعالی بیشتر و بهتر آنهاست.
برای اجرا شدن طرحویژه چه زمانی صرف میشود تا به واقعیت نزدیک بشود؟
اگر
همکاران در وزارتخانه راه و شهرسازی و اداره کل راه و شهر سازی استان
اصفهان همت کنند، کمتر از یک سال میتوانیم طرحویژه را داشته باشیم. چون
زمینهها آماده شده است. ما در طرحجامع خیلی از موضوعاتی مثل چشم انداز و
سند راهبردی شهر را ترسیم کردیم.
این چشمانداز چند ساله است؟
این افق ۱۰ ساله است و
به بعد دوباره ۱۰ سال دیگر تجدید نظر می شود. هر ۱۰ سال یک بار هم متناسب
با شرایط روز و نیازهای شهر بررسی میشود.
طرحویژه از سوی شهرداری بود یا وزارت راه و شهرسازی؟
زمانی
که آقای عطاییشاد شهردار وقت نوشآباد بودند، این امر اتفاق افتاد. آن
زمان به تازگی طرحویژه نیاسر به تصویب رسیده بود که یک درخواست هم از
شهرداری نوشآباد مطرح شد. سوال شد که چرا برای شهر نوشآباد چنین درخواستی
دارید؟ در جواب مجموعه ارزش های تاریخی، معنوی، آیینی و فرهنگی و طبیعی
بیان و معرفی شدند. این تقاضا از سوی شورای عالی معماری و شهرسازی ایران
پذیرفتهشد.
بعد شبکه شهرهای تاریخی کوچک تشکیل شد که متشکل از چهار
شهر بشرویه، انارک، نراق، و نوشآباد بود. تشکیل شبکه شهرهای تاریخی کوچک
باعث شد که میراث فرهنگی بیشتر به شهرهایی عضو این شبکه و شهرهای کوچک
تاریخی و با هویت توجه داشته باشد و به ارزشهای مختلف و متنوع آنها توجه
شود.
چشم انداز آینده شهر نوشآباد را با ادامه این طرح به چه شکل میبینید؟
مطالعه
طرح جامع نشان میدهد آمار شاغلین شهر صنعتی است. اما شهر صنعتی نیست.
شهرکارگری است. بخش عظیمی از نیروهای کارگری شهر در کاخانجات کاشان و آران
بیدگل مشغول به کار هستند. حالا با توجه به این هویت و مزیتی که شهر دارد،
نقش شهر باید عوض شود. به خصوص با توجه به مزیتهای تاریخی، طبیعی و
فرهنگی که دارد. وقتی که ما بیش از صد هزار نفر را برای آیینهای چند ساعته
به شهر نوشآباد جذب میکنیم، وقتی که میلیونها تقاضا برای منطقه کویر و
مرنجاب داریم، وقتی که گردشگران شیفته دیدن شهر زیرزمینی و آثار تاریخی
نوشآباد هستند، چرا نقش شهر را تغییر ندهیم و به جایگاه و سهم واقعی
نرسانیم؟
نقش واقعی شهر، گردشگری و تاریخی و سکونتی است یعنی باید مردم
در این شهر سکونت داشته باشند و ادامه حیات بدهند و شهر نیز نقش و کارکردی
تمیز و بدون آلودگی و با شخصیت و با احترام داشته باشند.
تهیه طرحویژه کند پیش میرود؟
البته از مدیران
باید بپرسید. ولی این نکته هم هست که یک ایده جدید و یک فکر جدید که اتفاق
میافتد تا جا بیفتد زمان براست. مشاهده میشود که در طول تاریخ کشور هر
۳۰۰ سال ظهور یک مکتب فکری داشتهایم. یعنی هر ۳۰۰ سال هزاران دانشمند و
اندیشمند و شاعر و فیلسوف و متفکر تلاش کردند یک مکتبی را ارایه دهند. با
توجه به پیشینه تاریخی زمان میبرد.
این نکته هم هست که طرحهای جامع در
سال ۱۳۴۵ در غرب کنار گذاشته شدند. ولی در ایران تازه شروع شد و تمام
ساختار اداری و آموزشی و تشکیلاتی کشور را تحت تأثیر قرار داد. به هر حال
زمان میبرد تا این نگاه دوباره اصلاح گردد و یک تفکر جدید بومی شده ارایه
شود.
ما اعتقاد داریم این نگاه شهرسازی ارزشگرا در طرحویژه، بومی شده
و ایرانی است و وارداتی نیست. برای این که این طرح نهادینه شود و ساختار
اداری آموزشی تشکیلاتی کشور هم بپذیرد، باید همزمان در دانشگاه تدریس گردد و
مقالاتی نیز ارایه شود. با ارایه همایشها تلاش میکنیم این ذهنیت را عوض
کنیم. ولی توقع داریم از مدیرانی که تحصیل کرده هستند و فکر باز دارند،
بیشتر یاری کنند.
طرح ویژهایکه برای شهر نوشآباد در نظر گرفتهاید صنعت نوشآباد را در چه جایگاهی قرار میدهد؟
در بررسی ساختار طبیعی و فرهنگی و تاریخی شهر نباید به همان نقطه توجه کرد. بلکه شهر باید در یک محدوده فراتر از خود برسی بشود.
در
نوشآباد دو مسیل یا رودخانه فصلی که در طول هزاران سال کوه های کرکس را
فرسایش دادهاند و آبرفتهای آن را به نوشآباد آورده و تهنشین شدهاند یک
بستر خیلی عالی جهت کشاورزی به وجود آوردهاند که خیلی بهتر از شهرهای
مجاور مثل سفید شهر و آران و بیدگل است. در نوشآباد گلمحمدی رشد و نمو
میکند. این بیانگر خاک حاصلخیز این منطقه است. اراضی زراعی و باغها یک
ریه تنفسی برای شهر بودهاند.
اما الان این ساختار به هم خورده است. در
اراضی کشاورزی نوشآباد کارگاه ساخته شدهاست. کارگاههایی که صنعتی است و
آلودگی زیست محیطی دارد. زمینهای آبسیاه در شرق نوشآباد، غیر قابل
کشاورزی شدهاست. چون پساب صنعتی در آن ریخته شده و ساختار به هم خورده است
و همه میپندارند شهرک صنعتی در جای خود احداث شده است و ساختار درست همین
است کهاتفاق افتاده است. در صورتی که نقشههای قدیم نوشآباد را اگر
ببینید نوشآباد یک شهر بوده است و یک ذخیره زیست محیطیپیرامون شهر بوده
که کولر شهر هم به حساب میآمد و باعث میشد دمای شهر ۵ تا ۱۰ درجه تغییر
کند.
اکنون این ساختار عوض شده است و باغاتنابود شده و کشاورزی از بین
رفته و مصرف انرژی بالا رفته است. اکنون ساختمان سازی تغییر پیدا کرده و
جنس مصالح و نوع مصالح و نمای ساختمان و الگوی مصرف را تغییر داده است و
مصرفگرا شده است.
پس این ساختار اشتباه است. از طرفی این صنایع هم دچار
مشکل شدهاند. کارگاههای کوچک توانمالی برای ادامه حیات ندارند و بازدهی
و برند ندارند .پس یک اشتباه بزرگ اینجا اتفاق افتاده است. یعنی یک بستری
رابه اشتباه تغییر دادهایم. اگر درست تکامل داده بودیم الان صنعت
نوشآباد در مسیر درست افتاده بود و حرف اول را هماهنگ با آن ساختار میزد.
شمابرای اصلاح این مقوله چه راهکاری پیشنهاد میکنید؟
ما
باید ساختار را اصلاح کنیم. این صنایعی که هستند را باید کمک کرد تا پا
بگیرند. صنف و تعاونی داشته باشند. این صنایع مال نوشآبادیها نیستند.
اینها صنایع اضافه شهرکاشان هستند که به نوشآباد آمده اند. اگر آمار
بگیرید میبینید که کاشان این صنایع را نخواسته و به بیرون از شهر رانده
است. حالا که به وجود آمده اشکالی ندارد. این صنایع باید رونق بگیرند وکمک
شوند و در جهت همان ساختار درست حرکت کنند. قالی بافی، صنایع دستی و
مبلسازی و امثال آن در جهت شکلگیری یک ساختار نوین با ارزش هدایت شوند.
نقش
شهر هم که تاریخی و گردشگری است. پس باید صنعت خودش را نزدیک کند به این
صدهزار نفری که توی یک روز به نوشآباد میآیند تا آیینهای مذهبی را
ببینند و این سیصدهزار نفری که میآیند شهر زیرزمینی و آثار تاریخی
نوشآباد را ببینند. و گردشگری کویر آیا اینها هیچ محصولاتی برای خرید
نیاز ندارند؟ صنایع دستی و سوغاتی و . . . نمیخواهند؟ این همه گردشگری که
سالانه وارد کاشان میشوند اینها نیاز به تولیدات ندارند؟ ما متأسفانه
مصالح بومی را فراموش کردهایم. باید بیایند مصالح بومی تولید کنند. فرش
متناسب با این فرهنگ تولید کنند. پارچه متناسب بااین فرهنگ تولید کنند و
در راستای ساختار فرهنگی تاریخی و طبیعی حرکتی نوین را آغازکنند اینجاست
که فنآوری هم متواند از تهدید به فرصت تبدیل شود.
اینها باید ازسوی چه کسانی حمایت شوند؟
هر بخشی را
متولی همان بخش باید نظارت کند. مثل بخشهای کشاورزی، صنعت، میراث فرهنگی
که نهادهای دولتی خود را دارد. مردم، شورا، شهرداری و نهادهای مردمی که
خیلی کم در کاشان و نوشآباد داریم باید به کمک ما بیایند. همه اینها مثل
یک ارکستر موسیقی باید هماهنگ حرکت کنند. ضمن اینکه اگر قرار است توسعه
پایدار داشته باشیم ما باید نهادسازی کنیم و باید نهادهای مردمی مدیریت
کنند. هرکجا که این نهادها نقشی به عهده گرفتند موفق بودند. شما باید
ببینید که در متینآباد بادرود گردشگری کویری رونق گرفت. این کار را یک
نهاد خصوصی انجام داد. از هیچ همه چیز به وجود آوردهاند. نهادهای مردمی
آنجا را مدیریت کردهاند و موفق هم بودهاند. از نهادهایی مثل انجمن
دوستداران میراث فرهنگی نوشآباد باید حمایت کرد. بخش خصوصی را باید به
این شهر کشاند. مدیریت ارزشگرا باید در کنار شهرسازی ارزشگرا حرکت کند.
نگاهها باید عوض شود. هرپدیدهای پرتو از ذات مقدس باری تعالی است. همه
پدیدهها با ارزش هستند. این نگاه وقتی معنی دارد که هیچ چیز را بیهوده
نپنداریم. یادمان باشد که باید چهار کار انجام بدهیم: خوب بیندیشیم، خوب
بسازیم، خوب زندگی کنیم و خوب خدا را بپرستیم و شهر هنر زیستن انسانها در
کار هم و محل تبلور این کارهاست.بایدآسمانه فدا کنیم، زمینی عمل کنیم. از
یاد نبریم که به ارزشها احترام بگذاریم تا فرزندانمان بیاموزند به ارزشها
احترام بگذارند.
تیتر از کاشان نیوز
هر كه خواهان عزت است بداند كه عزت، همگى از آن خداست. سخن خوش و پاك به سوى او بالا مىرود و كردار نيك است كه آن را بالا مىبرد. و براى آنان كه از روى مكر به تبهكارى مىپردازند عذابى است سخت و مكرشان نيز از ميان برود. (فاطر/۱۰)